DOŚWIADCZENIE NOWOCZESNOŚCI

Rezydencja artystyczna w Parku Sztuki w Starachowicach, 12-18.09.2022 r.
Patronat: Fundacja ZW / Archiwum Natalii LL w Toruniu, Kielce Miasto Kandydat do tytułu Europejskiej Stolicy Kultury 2029

Opis realizacji powstałych w ramach międzynarodowego projektu artystycznego pt. „Doświadczanie nowoczesności. Między utopią a antyutopią” w Parku Kultury w Starachowicach:

Realizacje przygotowane w przestrzeni Parku Kultury w Starachowicach powstały w szczególnym momencie funkcjonowania instytucji- tuż przed rozpoczęciem generalnego remontu modernistycznego gmachu dawnego Domu Społecznego. Opustoszałe wnętrza, częściowo wyłączone z codziennego użytkowania, stały się miejscem interwencji i przestrzenią namysłu nad pamięcią architektury, jej społeczną funkcją oraz śladami dawnych aktywności wpisanych w strukturę budynku.
Punktem wyjścia dla prac była zastana sytuacja: architektura w stanie przejściowym, zawieszona pomiędzy przeszłością a przyszłą modernizacją. Budynek, który przez dekady pełnił funkcję centrum życia społecznego i kulturalnego Starachowic, został potraktowany jak miejsce, w którym materialne elementy wyposażenia, detale, systemy komunikacji, ściany, światło i urządzenia techniczne ujawniają własną historię. Powstałe realizacje odnoszą się do tej pamięci w sposób fragmentaryczny, wykorzystując elementy pozornie drugorzędne: kasę biletową, plafony z napisem „Wyjście”, system monitoringu oraz mural. Każdy z tych elementów został poddany przesunięciu znaczeń, z funkcji użytkowej ku funkcji symbolicznej.

Realizacja „Kasa” powstała w miejscu dawnej kasy Parku Kultury. Przestrzeń ta, zwykle kojarzona z wymianą, dostępem, biletem, oczekiwaniem i wejściem do instytucji, została przekształcona w obiekt świetlny o niejednoznacznym charakterze. Okienko kasy zostało przesłonięte złotą kurtyną, wprawianą w ruch. Migotliwa powierzchnia odbijała światło, tworząc efekt niestabilnego, zmiennego blasku.
Złota kurtyna działała jednocześnie jako zasłona, zaproszenie, zapowiedź lepszego życia („NAUKA- PRACA, KULTURA SZTUKA” - brzmi obietnica z fresku przy wejściu do budynku). Przysłania wnętrze pomieszczenia, ale równocześnie intensyfikuje pragnienie zajrzenia do środka. To, co zwykle powinno być czytelne i funkcjonalne- miejsce sprzedaży biletów, punkt kontaktu instytucji z odbiorcą- zostało zamienione w przestrzeń domysłu. Widz zostawał zatrzymany przed granicą, której nie mógł w pełni przekroczyć. 
Kasa staje się miejscem obietnicy i niedostępności.
W kontekście projektu „Doświadczanie nowoczesności. Między utopią a antyutopią” praca odnosi się do mechanizmów uczestnictwa w kulturze. Kasa jako punkt wejścia do instytucji przywoływała pytania o dostęp, atrakcyjność i iluzję uczestnictwa. Złoto, kojarzone z wartością, spektaklem i obietnicą, kontrastowało z pustką remontowanego budynku. W efekcie powstała sytuacja zawieszona pomiędzy fascynacją a niemożnością pełnego poznania, zaproszeniem a odcięciem.

Realizacja „Wyjście” polega na ponownym uruchomieniu nieczynnych plafonów z napisem „WYJŚCIE”. Elementy te, należące do systemu orientacji i bezpieczeństwa budynku, zostały symbolicznie aktywowane w momencie, gdy obiekt przygotowywał się do zamknięcia i remontu.
Zaświecenie napisów „WYJŚCIE” ma charakter prostego, znaczącego gestu. Z jednej strony wskazuje na fizyczne opuszczenie budynku, koniec pewnego etapu jego funkcjonowania, chwilowe wyprowadzenie życia kulturalnego z jego wnętrz. Z drugiej strony można je odczytać jako znak przejścia, zapowiedź transformacji i przyszłego powrotu. „Wyjście” nie oznacza wyłącznie końca, ale również moment graniczny: przejście z jednej fazy historii miejsca do kolejnej.
Praca uruchamia także pamięć o dawnym, intensywnym funkcjonowaniu domu kultury. Podświetlone plafony przywołują obraz budynku pełnego ludzi, wydarzeń, spotkań, seansów, koncertów, prób i codziennego ruchu. Element techniczny, zazwyczaj niezauważany, został wydobyty jako znak pamięci instytucjonalnej. Jego ponowne zaświecenie można rozumieć jako krótkotrwałą reaktywację przeszłości, przywrócenie widzialności temu, co przez lata było częścią rytmu użytkowania przestrzeni.
Prosty komunikat, nabiera znaczenia egzystencjalnego i historycznego. Staje się pytaniem o to, z czego wychodzimy, dokąd zmierzamy i co zostaje utracone w procesie modernizacji.

Punktem wyjścia dla pracy „Monitoring” jest system szesnastu kamer rejestrujących wnętrze oraz otoczenie Parku Kultury w Starachowicach. Obraz z kamer, zwykle służący kontroli i bezpieczeństwu, został potraktowany jako gotowa struktura wizualna- wielokanałowa mozaika równoczesnych zdarzeń.

W centrum każdego kadru zostało ustawione krzesło. Ten gest zmieniał charakter obrazu monitoringu: z anonimowego zapisu przestrzeni w potencjalne miejsce obecności człowieka. Krzesło stawało się punktem oczekiwania, zaproszeniem do wejścia w obraz i zajęcia pozycji obserwowanego. Osoba siadająca na nim mogła stać się częścią wizualnego układu, elementem rozproszonej kompozycji tworzonej przez wiele kamer jednocześnie.

Praca dotyczy obrazów, które dzieją się w tym samym czasie, lecz nie składają się w jedną spójną narrację. Monitoring produkuje wielość perspektyw, fragmentów i kadrów, ale nie daje pełnego spełnienia: doświadczenia miejsca. Pozwala widzieć więcej, a jednocześnie mniej rozumieć. Widz staje wobec rzeczywistości podzielonej na równoległe obrazy- częściowe, techniczne, podporządkowane logice nadzoru.

W kontekście modernistycznego dziedzictwa realizacja odnosi się do dwuznaczności nowoczesnych systemów organizacji przestrzeni. Z jednej strony monitoring może być rozumiany jako narzędzie bezpieczeństwa, racjonalizacji i kontroli. Z drugiej, jako mechanizm rozproszonego spojrzenia, w którym człowiek zostaje włączony w sieć obserwacji. Krzesło umieszczone w centrum kadru przywraca ludzką skalę, ale jednocześnie ujawnia jej kruchość wobec systemu obrazowania.
„Monitoring” jest pracą o obecności, nieobecności, uczestnictwie, kontroli, niemożliwości bycia częścią wszystkich obrazów naraz. Pokazuje przestrzeń instytucji jako zbiór równoczesnych, lecz rozłącznych sytuacji- podobnie jak pamięć miejsca, która istnieje nie jako jedna opowieść, lecz jako układ fragmentów.

Realizacja „Obraz” przyjęła formę muralu integralnie związanego ze ścianą. Została zbudowana z trzydziestu sześciu warstw koloru, które następnie przykryłem neutralną bielą. Ostateczna powierzchnia obrazu ukrywała wcześniejsze działania malarskie, pozostawiając je niewidocznymi, choć nadal fizycznie obecnymi pod spodem.

Praca podejmuje pytanie o wewnętrzną sprzeczność obrazu. Czy obraz może zawierać w sobie historię własnych przemian, nawet jeśli nie jest ona bezpośrednio widoczna? Czy kolejne warstwy koloru, podobnie jak przemalowywane przez lata ściany budynku, mogą być świadkami czasu, użytkowania, systemów, decyzji estetycznych, remontów i zmian funkcji? W tym sensie obraz stawał się analogią architektury- powierzchnią, która ukrywa wcześniejsze ślady, lecz nie usuwa ich całkowicie.

Biel działała jak gest wyciszenia, zamalowania, uporządkowania, a może także instytucjonalnego przygotowania do nowego początku. Jednocześnie pod jej powierzchnią pozostawała pamięć wcześniejszej aktywności. To, co niewidoczne, nie przestawało istnieć. Obraz sugeruje, że historia miejsca nie zawsze ujawnia się poprzez czytelne znaki; często jest ukryta, zatarta, przykryta kolejnymi warstwami użytkowania.

Modernistyczny budynek, przygotowywany do remontu, sam funkcjonował jak wielowarstwowy obraz. Jego ściany, wnętrza, detale i przemalowania przechowywały pamięć kolejnych okresów działalności. „Obraz” nie rekonstruuje tej historii dosłownie, ale przekłada ją na język malarski- poprzez relację między widocznym, ukrytym, powierzchnią, głębią, pamięcią, wymazaniem.

Cały cykl realizacji można odczytać jako próbę wydobycia z przestrzeni Parku Kultury jej stanów przejściowych. „Kasa” mówiła o pragnieniu wejścia, tajemnicy, obietnic instytucji kultury, „Wyjście” o symbolicznym zamknięciu i przejściu, „Monitoring” o rozproszonej obecności w systemie obrazów, a „Obraz” o ukrytych warstwach pamięci. 

Razem tworzyły opowieść o budynku jako miejscu zawieszonym między dawną funkcją społeczną, obecną pustką a przyszłą modernizacją.

 

Cały cykl realizacji można odczytać jako próbę wydobycia z przestrzeni Parku Kultury jej stanów przejściowych. 

„Kasa” mówi o pragnieniu wejścia, tajemnicy, obietnic instytucji kultury, „Wyjście” o symbolicznym zamknięciu i przejściu, „Monitoring” o rozproszonej obecności w systemie obrazów, a „Obraz” o ukrytych warstwach pamięci. 
Razem tworzą opowieść o budynku jako miejscu zawieszonym między dawną funkcją społeczną, obecną pustką a przyszłą modernizacją.